آموزش تنبور

آموزش تنبور، سفر به دنیای اصیل و باستانی یکی از کهن‌ترین سازهای ایرانی است. با بهره‌گیری از تکنیک‌های خاص نواختن و شناخت مقام‌های متنوع، شما می‌توانید به عمق موسیقی آیینی و معنوی این ساز ارزشمند پی ببرید. در ادامه، علاوه بر یادگیری تکنیک‌های اجرایی و ساختاری، با تاریخچه و نقش تنبور در فرهنگ ایرانی آشنا خواهید شد.

تاریخچه تنبور 

تنبور، ساز باستانی ایران و ساز آئینی و مذهبی سلسله اهل حق به شمار می رود. این ساز از معدود سازهای رایج در ایران است که مقدس شمرده می شود.

تنبور در منطقه گوران و کرند به تَمیُرَه، در منطقه صحنه به تَمیرَه و در میان لک های لرستان و کرمانشاهان به تموره معروف است و در شعرهای سید یعقوب ماهیدشتی به صورت تمور آمده است و در مجلس نیاز و حلقه ذکر سلسله یارسان (اهل حق) تنبور تنها سازی است که اجازه دخول دارد و ظاهراً از بدو پیدایش این سلسله از جمله لوازم مجلس نیاز و حلقه ذکر یارسان بوده است. این ساز در جامعه اهل حق از حرمت و قداست خاصی برخوردار است.

اگرچه به جز تنبورنوازان اهل حق، نوازندگان غیر اهل حق نیز از تنبور استفاده می کنند، اما این نوازندگان نیز متوجه اهمیت و حرمت این ساز هستند. در ادامه، به برخی از ویژگی‌ها و تکنیک‌های ساز تنبور اشاره می‌شود، همچنین اهمیت آن در آموزش تنبور و مقام‌های مختلف نیز مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

ویژگی های ظاهری و ساختاری

در آموزش تنبور، شناخت این ساز و تکنیک‌های نواختن آن‌ بسیار ضروری است. تنبور سازی است که دسته‌ای بلند و کاسه‌ای گلابی شکل دارد و معمولاً از چوب توت ساخته می‌شود. کاسه آن به دو صورت یک تکه (کاسه‌ای) که از قدیم مرسوم بوده و چند تکه‌ای (ترکه‌ای یا چمنی) است که به تقلید از کاسه سه تار در دهه‌های اخیر ساخته شده است.

طول این ساز در بین ۷۰ تا ۸۰ سانتیمتر و دارای سه سیم است، یکی واخوان و دو سیم اصلی. در زمان قدیم به گفته فارابی از یک و یا دو سیم اصلی استفاده می شدهاست که اکنون به صورت سه سیم معمول است.

این ساز دارای چهارده پرده ونیم پرده (دستان) و فاقد ربع پرده می‌باشد. تنبور را با چهار انگشت دست راست و بدون استفاده از مضراب مصنوعی می‌نوازند و تکنیک‌های دست چپ آن شبیه دیگر سازهای زهی دسته دار مانند تار و سه تار است و مضراب‌های اصلی آن عبارتند از انواع مضراب راست و چپ، انواع مضراب ریز، گل‌ریز، غنچه، دوچپ ،شر و ...

نظام دستان بندی

1. تنبور قدیمی استاد حسین (گهواره – گوران): متعلق به ۱۶۰ سال پیش از روستای گهواره گوران. این تنبور به عنوان میراث خانوادگی نزد اسدالله و یدالله فرمانی در گهواره گوران نگهداری می شود.
2. تنبور قدیمی استاد چنگیز (گهواره – گوران): متعلق به ۷۰ سال پیش از روستای گهواره گوران. این تنبور نیز به عنوان میراث خانوادگی نزد اسدالله و یدالله فرمانی در گهواره گوران نگهداری می شود.
3. تنبور علی اکبر مرادی (گهواره – گوران): ساخت اسدالله و یدالله فرمانی در گهواره گوران
4. تنبور سید اصلان شاه ابراهیمی (صحنه): متعلق به ۷۰ سال پیش، ساخت استاد خداوردی در صحنه
5. تنبور سید امرالله شاه ابراهیمی (نمونه الف – صحنه): ساخت عبدالرضا رهنما در صحنه
6. تنبور دیگری از سید امرالله شاه ابراهیمی (نمونه ب – صحنه): ساخت نریمان
7. تنبور درویش امیر حیاتی (صحنه): (معروف به نداءُ الحق)، ساخت نریمان
8. تنبور سید خلیل عالی نژاد (صحنه): ساخت نریمان

تکنیک های اجرایی در آموزش تنبور

در حوزه آموزش تنبور، درک مقام‌های مختلف مانند مقام‌های مجازی، مقام‌های مجلسی (باستانی)، و مقام‌های کلام (حقانی) بسیار مهم است. در اجرای مقام های مختلف اعم از مجلسی یا کلام، نقش تنبور از همراهی ساده آواز فراتر می رود و به نوعی مکالمه موسیقایی شبیه می شود.

تنبور را بدون استفاده از مضراب با هر پنج انگشت دست راست می نوازند. پایین بودن کوک تنبور و ارتفاع نسبتاً کمِ خرک و نیز شیوه های ظریف نواختن و کم بودن مضراب های همراه با آکسان شدید، باعث شده است که تنبور از نظر حجم صوتی در زمره کم صداترین سازهای زهی زخمه ای ایران قرار گیرد.

نقش و کارکرد تنبور به عنوان یک ساز آیینی و غالباً مذهبی نیز در تکنیک های اجرایی و نرم بودن صدای آن مؤثر بوده است.در آموزش تنبور، آشنایی با تکنیک‌ها و مقام‌ها نقش کلیدی دارد و در نهایت، توانایی نوازندگان را در اجرای دقیق و اصیل این ساز ارتقاء می‌بخشد.